Khác với kiểm tra thành phẩm cuối cùng, HACCP phòng ngừa sai sót ngay trong quá trình sản xuất. Đây là lý do HACCP được coi là “xương sống” của an toàn thực phẩm và là phần lõi của ISO 22000.
7 nguyên tắc của HACCP
- Phân tích mối nguy: liệt kê mối nguy có thể xảy ra ở từng công đoạn và biện pháp kiểm soát.
- Xác định điểm kiểm soát tới hạn (CCP): công đoạn mà nếu không kiểm soát thì mối nguy không được loại bỏ ở bước sau.
- Thiết lập giới hạn tới hạn: ngưỡng đo được để phân biệt chấp nhận và không chấp nhận.
- Thiết lập hệ thống giám sát mỗi CCP: ai đo, đo gì, bao lâu một lần.
- Thiết lập hành động khắc phục khi giám sát cho thấy CCP vượt giới hạn.
- Thiết lập thủ tục thẩm tra để khẳng định hệ thống HACCP hoạt động hiệu quả.
- Thiết lập hồ sơ và tài liệu cho toàn bộ hệ thống.
12 bước xây dựng kế hoạch HACCP
| Bước | Nội dung |
|---|---|
| 1 | Thành lập đội HACCP (QA, QC, sản xuất, kỹ thuật) |
| 2 | Mô tả sản phẩm: thành phần, đặc tính, bao bì, hạn dùng, điều kiện bảo quản |
| 3 | Xác định mục đích sử dụng và đối tượng người dùng |
| 4 | Xây dựng sơ đồ quy trình công nghệ |
| 5 | Thẩm định sơ đồ tại hiện trường |
| 6 | Phân tích mối nguy (nguyên tắc 1) |
| 7 | Xác định CCP (nguyên tắc 2) |
| 8 | Thiết lập giới hạn tới hạn (nguyên tắc 3) |
| 9 | Thiết lập giám sát (nguyên tắc 4) |
| 10 | Thiết lập hành động khắc phục (nguyên tắc 5) |
| 11 | Thiết lập thẩm tra (nguyên tắc 6) |
| 12 | Lập hồ sơ, tài liệu (nguyên tắc 7) |
Bước 3 đặc biệt quan trọng với sữa: sản phẩm cho người bệnh, người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ thuộc nhóm nhạy cảm, nên mức chấp nhận rủi ro thấp hơn.
Mối nguy thường gặp trong sản xuất sữa bột
| Loại mối nguy | Ví dụ | Nguồn gốc |
|---|---|---|
| Sinh học | Salmonella, Cronobacter sakazakii, Bacillus cereus, Staphylococcus aureus | Nguyên liệu nhiễm, môi trường, con người |
| Hoá học | Aflatoxin M1, kim loại nặng, melamine, dư lượng thuốc thú y, chất tẩy rửa, chất gây dị ứng | Nguyên liệu, nhiễm chéo, vệ sinh |
| Vật lý | Mảnh kim loại, nhựa, thuỷ tinh, sợi bao bì, côn trùng | Thiết bị, bao bì nguyên liệu, môi trường |
Xem chi tiết mối nguy vi sinh tại bài kiểm soát vi sinh trong sản xuất sữa.
Ví dụ CCP trong dây chuyền sữa bột phối trộn khô
| Công đoạn | Mối nguy | Giới hạn tới hạn (ví dụ) | Giám sát | Khắc phục |
|---|---|---|---|---|
| Tiếp nhận nguyên liệu | Vi sinh, độc tố, kim loại nặng | COA từng lô đạt chỉ tiêu; nhà cung cấp đã được phê duyệt | QC kiểm tra hồ sơ, lấy mẫu theo kế hoạch | Biệt trữ, trả lại lô không đạt |
| Sàng rung | Dị vật vật lý | Lưới sàng nguyên vẹn, đúng cỡ | Kiểm tra lưới đầu và cuối ca | Dừng, sàng lại toàn bộ bột từ lần kiểm tra đạt trước |
| Chiết rót, ghép mí | Nhiễm khuẩn, oxy hoá do lon hở | Thông số mí ghép trong dung sai; oxy dư dưới mức quy định | Kiểm tra mí, đo oxy dư theo tần suất | Cách ly lon lỗi, chỉnh máy, kiểm tra lại |
Đây chỉ là ví dụ minh hoạ. Mỗi nhà máy xác định CCP dựa trên phân tích mối nguy thực tế của sản phẩm, thiết bị và chương trình tiên quyết của mình.
Chương trình tiên quyết đi kèm HACCP
- GMP: nhà xưởng, thiết bị, nhân sự. Xem tiêu chuẩn GMP nhà máy sữa bột.
- SSOP: quy trình vệ sinh chuẩn.
- Kiểm soát môi trường, phòng sạch. Xem phòng sạch sản xuất sữa bột.
- Kiểm soát chất gây dị ứng, côn trùng, nước, khí nén.
- Đánh giá nhà cung cấp, truy xuất và thu hồi.
Doanh nghiệp đặt gia công kiểm tra HACCP thế nào?
- Xin xem chứng nhận HACCP, phạm vi và thời hạn.
- Hỏi danh sách CCP của dây chuyền sẽ chạy sản phẩm của bạn.
- Xem biểu mẫu giám sát CCP của một ca bất kỳ: có ghi đủ, có chữ ký.
- Hỏi lần gần nhất CCP vượt giới hạn và nhà máy đã xử lý ra sao.
- Hỏi tần suất thẩm tra và đánh giá lại kế hoạch HACCP.
Sai lầm thường gặp khi áp dụng HACCP
- Quá nhiều CCP: biến mọi công đoạn thành CCP khiến giám sát hình thức, không hiệu quả.
- Giới hạn không đo được: ghi “sạch”, “đạt” thay vì con số hoặc tiêu chí rõ ràng.
- Hồ sơ điền sau: biểu mẫu được ghi bù cuối ca, mất ý nghĩa giám sát.
- Không cập nhật: đổi nguyên liệu, thêm máy mới nhưng kế hoạch HACCP vẫn giữ bản cũ.
- Bỏ quên chương trình tiên quyết: chỉ chú ý CCP trong khi vệ sinh, côn trùng, nước không được kiểm soát.
Một kế hoạch HACCP tốt là kế hoạch công nhân hiểu và làm được mỗi ngày, không phải tập tài liệu dày chỉ mở ra khi có đoàn đánh giá.
Câu hỏi thường gặp về HACCP
HACCP có bắt buộc với nhà máy sữa không?
Không bắt buộc với mọi cơ sở, nhưng cơ sở có HACCP còn hiệu lực được miễn cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện ATTP theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP, và nhiều khách hàng yêu cầu.
HACCP khác ISO 22000 thế nào?
HACCP là phương pháp kiểm soát mối nguy; ISO 22000 là hệ thống quản lý bao gồm HACCP, chương trình tiên quyết và yêu cầu quản lý.
CCP và điểm kiểm soát thông thường khác gì?
CCP là điểm mà nếu mất kiểm soát thì mối nguy không được loại bỏ ở bước sau; điểm kiểm soát thông thường được quản lý bằng chương trình tiên quyết.
Bao lâu phải xem lại kế hoạch HACCP?
Ít nhất định kỳ hằng năm và mỗi khi thay đổi nguyên liệu, công thức, thiết bị hoặc quy trình.


