Trên nhãn sữa, chất béo có thể xuất hiện dưới nhiều tên: “dầu thực vật”, “chất béo thực vật dạng bột”, “MCT”, “dầu cá”, “chất béo sữa”. Bài viết giải thích từng loại và cách chọn theo nhu cầu.
Vì sao sữa bột cần chất béo?
- Năng lượng: chất béo cung cấp khoảng 9 kcal/g, gấp đôi đạm và carbohydrate.
- Hấp thu vitamin tan trong dầu: A, D, E, K cần chất béo để được hấp thu.
- Axit béo thiết yếu: omega 3 (ALA) và omega 6 (LA) cơ thể không tự tổng hợp được.
- Cảm quan: vị béo, độ sánh, mùi thơm.
Các loại chất béo dùng trong sữa bột
| Loại | Đặc điểm | Thường dùng trong |
|---|---|---|
| Chất béo sữa | Nhiều chất béo bão hoà, vị béo tự nhiên | Sữa nguyên kem, sữa tăng cân |
| Dầu hướng dương, đậu nành | Giàu omega 6 (axit linoleic) | Sữa trẻ em, sữa người lớn |
| Dầu cải canola | Giàu chất béo không bão hoà đơn, có omega 3 (ALA) | Sữa tim mạch, tiểu đường |
| Dầu dừa, dầu cọ | Nhiều chất béo bão hoà, tạo vị và độ ổn định | Bột kem, một số sữa công thức |
| MCT | Axit béo chuỗi trung bình (C8, C10), hấp thu nhanh | Sữa phục hồi, sữa người cao tuổi, sữa y học |
| Dầu cá, dầu tảo (DHA, EPA) | Omega 3 chuỗi dài | Sữa trẻ em, sữa người cao tuổi |
Trong sữa bột phối trộn khô, dầu thường được dùng ở dạng bột chất béo vi bao (dầu được bọc trong lớp đạm, carbohydrate rồi sấy phun), giúp dễ trộn và giảm oxy hoá.
MCT là gì và ai nên chọn sữa có MCT?
MCT (medium-chain triglycerides) là chất béo có chuỗi carbon ngắn hơn chất béo thông thường. Nhờ vậy MCT được hấp thu trực tiếp vào tĩnh mạch cửa về gan, chuyển thành năng lượng nhanh, ít phụ thuộc vào mật và men tuỵ.
- Người ốm dậy, sau phẫu thuật cần năng lượng dễ hấp thu. Xem ốm dậy nên uống sữa gì.
- Người cao tuổi tiêu hoá kém.
- Người có vấn đề hấp thu chất béo theo chỉ định của bác sĩ.
Lưu ý: dùng nhiều MCT một lúc có thể gây khó chịu tiêu hoá; MCT không cung cấp axit béo thiết yếu nên cần kết hợp với dầu khác.
Omega 3 và omega 6: tỷ lệ cân đối
Chế độ ăn hiện đại thường thừa omega 6 (từ dầu ăn) và thiếu omega 3. Công thức sữa tốt cân đối hai nhóm này, thường bằng cách kết hợp dầu hướng dương với dầu cải, dầu cá hoặc dầu tảo. Xem thêm DHA trong sữa cho trẻ.
Chất béo bão hoà và chất béo chuyển hoá
| Loại | Ảnh hưởng | Lời khuyên |
|---|---|---|
| Chất béo bão hoà | Ăn nhiều có thể làm tăng LDL-cholesterol | WHO khuyến nghị dưới 10% tổng năng lượng |
| Chất béo chuyển hoá (trans) | Tăng nguy cơ tim mạch rõ rệt | Càng thấp càng tốt; WHO khuyến nghị dưới 1% tổng năng lượng |
| Chất béo không bão hoà | Có lợi cho tim mạch khi thay thế chất béo bão hoà | Ưu tiên |
Chọn sữa theo nhu cầu chất béo
- Người có mỡ máu cao, tim mạch: sữa ít béo bão hoà, có dầu cải, omega 3. Xem sữa bột nguyên kem và sữa bột gầy.
- Người tiểu đường: chất béo không bão hoà đơn giúp công thức ít carbohydrate hơn. Xem người tiểu đường nên uống sữa gì.
- Người gầy, cần tăng cân: mật độ năng lượng cao, có thể có MCT.
- Trẻ từ 3 tuổi: đủ chất béo cho phát triển, có DHA ở mức phù hợp.
Cách đọc nhãn chất béo trong sữa
- Xem tổng chất béo, chất béo bão hoà, chất béo chuyển hoá trên mỗi khẩu phần.
- Xem tên nguồn dầu trong bảng thành phần: “dầu thực vật” chung chung cho biết ít thông tin hơn “dầu hướng dương, dầu cải”.
- Tìm MCT, DHA, omega 3 nếu bạn cần.
- Chú ý cholesterol nếu có bệnh tim mạch.
Góc nhà sản xuất: chất béo và độ bền của sữa bột
Chất béo không no, DHA rất dễ oxy hoá, sinh mùi ôi. Nhà máy kiểm soát bằng cách dùng bột chất béo vi bao, chất chống oxy hoá được phép (như vitamin E, ascorbyl palmitate), đóng lon có bơm nitơ để giảm oxy dư. Xem ghép mí lon và bơm nitơ.
Bảo quản sữa giàu chất béo sau khi mở
- Đậy kín ngay sau khi lấy bột vì chất béo không no oxy hoá nhanh khi gặp không khí.
- Để nơi mát, tránh nắng và nhiệt độ cao.
- Dùng hết trong thời gian khuyến nghị trên nhãn.
- Ngửi thấy mùi ôi, mùi dầu cũ là dấu hiệu chất béo đã bị oxy hoá, không nên dùng.
Xem thêm sữa bột để được bao lâu sau khi mở.
Câu hỏi thường gặp về chất béo trong sữa bột
Sữa có dầu thực vật có tốt không?
Dầu thực vật giúp cân đối axit béo, cung cấp omega 3 và 6. Chất lượng phụ thuộc loại dầu và tỷ lệ phối hợp.
MCT có giúp giảm cân không?
Một số nghiên cứu cho thấy MCT có thể tăng cảm giác no, nhưng MCT vẫn cung cấp năng lượng; không nên xem là cách giảm cân.
Sữa bột có chất béo chuyển hoá không?
Chất béo sữa có một lượng nhỏ trans tự nhiên; sản phẩm tốt hạn chế dầu hydro hoá một phần. Xem chỉ số trên nhãn.
Người mỡ máu cao có nên uống sữa không?
Có thể, nên chọn sữa ít béo bão hoà, ít đường và hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.


